ผลกระทบของการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศต่อเศรษฐกิจเมือง: บทวิเคราะห์ด้านที่อยู่อาศัยและความมั่นคงทางอาหารในบริบทโลก เอเชีย และประเทศไทย

ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา กรอบความคิดด้านการพัฒนาที่ยั่งยืนเพื่อรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) ได้ก้าวหน้าอย่างต่อเนื่อง โดยมีสามกรอบสากลสำคัญ ได้แก่ Sustainable Development Goals (SDGs) ปี 2015 ซึ่งผลักดัน “Climate Action” ให้เป็นวาระการพัฒนาระดับโลก ผ่านเป้าหมาย SDG 13 และ SDG 11 ที่เกี่ยวข้องกับเมือง ต่อมา ความตกลงปารีส (Paris Agreement) ในปีเดียวกันได้ยืนยันพันธสัญญาของประเทศต่าง ๆ ในการจำกัดอุณหภูมิเฉลี่ยโลกไม่ให้สูงเกิน 1.5°C ผ่านกลไก Nationally Determined Contributions (NDCs) และปี 2016 New Urban Agenda ได้ขยายกรอบสู่มิติการพัฒนาเมือง โดยเน้นความยืดหยุ่นต่อภัยพิบัติ ความปลอดภัย และระบบที่อยู่อาศัยที่รองรับสภาพภูมิอากาศรุนแรง

ภาพแสดงลำดับการกำหนดกรอบแนวคิดว่าด้วยการพัฒนาที่ยั่งยืนเพื่อรับมือกับการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

แม้ทั้งสามกรอบจะมีเป้าหมายร่วมกัน แต่แต่ละกรอบมีระยะเวลาบังคับใช้ที่ต่างกันและทำงานเสริมกันมากกว่าจะซ้ำซ้อน โดย SDGs กำหนดเป้าหมายปี 2030 ในขณะที่ Paris Agreement มุ่งบรรลุ Net Zero ภายในปี 2050 ส่วน New Urban Agenda แม้ไม่กำหนดปีเป้าหมายชัดเจน แต่ถูกออกแบบให้สนับสนุน SDGs ภายในปี 2030 และสอดคล้องกับเส้นทางลดก๊าซเรือนกระจกระยะยาว

ความร้อนในเมือง: ปรากฏการณ์เร่งตัวและผลกระทบเศรษฐกิจโลก–ภูมิภาค

หนึ่งในผลกระทบสำคัญจาก Climate Change คือ ปรากฏการณ์เกาะความร้อนเมือง (Urban Heat Island: UHI) ซึ่งทวีความรุนแรงอย่างต่อเนื่องทั่วโลก เมืองซึ่งเป็นแหล่งปล่อยก๊าซเรือนกระจกกว่า 70% และใช้พลังงานถึง 75% กำลังเผชิญภาระความร้อนที่เพิ่มขึ้น งานวิจัยชี้ว่าอุณหภูมิที่สูงขึ้นสามารถลดประสิทธิภาพการทำงานได้ถึง 10% ขณะที่คาดการณ์ว่าประชากรในเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ 940–1,100 ล้านคนอาจเผชิญคลื่นความร้อนยาวนานเกิน 30 วันต่อปีภายในปี 2080 เศรษฐกิจภูมิภาคอาจสูญเสียถึง 11% ภายในสิ้นศตวรรษจากผลกระทบด้านภูมิอากาศ ทั้งนี้ เมืองในเอเชียตะวันออกปัจจุบันมีอุณหภูมิสูงกว่าพื้นที่ชนบทเฉลี่ย 1.6–2°C ซึ่งตอกย้ำความจำเป็นเร่งด่วนในการจัดการความร้อนในเมือง

ประเทศไทย: ความร้อนเมืองเพิ่มขึ้น ความเปราะบางของประชาชน และภาระเศรษฐกิจ

ประเทศไทยเผชิญภาวะร้อนจัดในเมืองเช่นเดียวกัน โดยกรุงเทพฯ มีอุณหภูมิเพิ่มขึ้นถึง 5.26°C ในช่วงเพียง 25 ปี ขณะเดียวกัน การคาดการณ์ประชากรเมืองที่อาจเพิ่มขึ้นเป็น 74.3% ภายในปี 2040 จะยิ่งเพิ่มความกดดันต่อระบบโครงสร้างพื้นฐานและบริการสาธารณะ ผลกระทบยังขยายสู่ภาคเกษตร โดยคาดว่ามูลค่าที่ดินและผลผลิตอาจสูญเสียกว่า 94 พันล้านดอลลาร์สหรัฐภายในปี 2050

อีกด้านหนึ่ง ความเสี่ยงภัยพิบัติทวีความถี่มากขึ้น การประเมินชี้ว่าประชากรไทยที่ได้รับผลกระทบจากน้ำท่วมรุนแรงจะเพิ่มขึ้นกว่า 2 ล้านคนในช่วงปี 2035–2044 ขณะที่ครัวเรือนรายได้ต่ำ—โดยเฉพาะผู้ที่อาศัยในชุมชนแออัด—เป็นกลุ่มที่ได้รับผลกระทบโดยตรงมากที่สุด

เนื่องจากบ้านมีการระบายอากาศไม่ดีและไม่สามารถเข้าถึงเครื่องทำความเย็นได้ การสำรวจพบอุณหภูมิภายในบ้านในบางพื้นที่สูงถึง 49.8°C บริเวณพื้น และ 58.5°C บริเวณหลังคา ซึ่งเป็นระดับอันตรายต่อสุขภาพอย่างรุนแรง

ภาพแสดงชุมชนแออัดและวัสดุสร้างบ้าน

ความมั่นคงทางอาหาร: ระบบอาหารไทยบนความเสี่ยงจากอุณหภูมิที่เพิ่มขึ้น

สภาพอากาศที่ร้อนขึ้นยังส่งผลกระทบโดยตรงต่อความมั่นคงอาหารไทยและภูมิภาค โดยมีการคาดการณ์ว่าภายในปี 2046–2055 ผลผลิตสำคัญของไทย เช่น ข้าว อ้อย และมันสำปะหลังอาจลดลง 10–35% นอกจากนี้ งานวิจัยในอาเซียนชี้ว่าอุณหภูมิสูงขึ้นเพียง 1% สามารถผลักดันราคาอาหารเพิ่มขึ้น 1–6% เมืองใหญ่ในภูมิอากาศร้อนชื้น เช่น มะนิลาและจาการ์ตา เริ่มประสบปัญหาอาหารสดเสื่อมคุณภาพเร็วขึ้น ทำให้ประชาชนต้องพึ่งอาหารแปรรูปมากขึ้น ซึ่งส่งผลต่อสุขภาพระยะยาว เพิ่มไปกว่านั้น เป้าหมาย Net Zero ในภาคเกษตรและอุตสาหกรรมอาหารอาจทำให้ต้นทุนการผลิตสูงขึ้น โดยมีการประเมินว่าราคาอาหารอาจเพิ่มขึ้น 31–59% หากไม่มีมาตรการรองรับ

แนวทางเสริมความยืดหยุ่นของเมืองต่อสภาพภูมิอากาศ

ท่ามกลางความท้าทายเหล่านี้ เมืองจำเป็นต้องเร่งดำเนินมาตรการปรับตัวที่ครอบคลุม ได้แก่

การลงทุนในโครงสร้างพื้นฐานสีเขียว เช่น พื้นที่เปิด แหล่งน้ำ ระบบพื้นผิวซึมน้ำ และโครงข่ายระบายน้ำที่รับมือปรากฏการณ์ฝนสุดขั้ว
การฟื้นฟูและยกระดับคุณภาพที่อยู่อาศัยของประชากรรายได้ต่ำ เพื่อลดความเปราะบางจากความร้อนและภัยพิบัติ
การจัดการด้านความมั่นคงอาหาร เช่น ตลาดสดที่เหมาะกับสภาพอากาศร้อนชื้น การเก็บรักษาอาหารที่มีมาตรฐาน และการส่งเสริมการผลิตอาหารในเมือง
การใช้เทคโนโลยี เช่น ระบบทำความเย็นประหยัดพลังงาน เซนเซอร์ตรวจวัดสภาพอากาศ และนวัตกรรมปรับตัวในชุมชนแออัด

การบูรณาการระหว่างภาครัฐ เอกชน ภาควิชาการ และชุมชนเป็นหัวใจสำคัญของการขับเคลื่อนการปรับตัวอย่างมีประสิทธิภาพ พร้อมกันนี้ เมืองควรสนับสนุนการวิจัยเชิงพื้นที่ต่อเนื่องเพื่อทำความเข้าใจรูปแบบความเสี่ยง–ความเปราะบาง และพัฒนานโยบายที่ตั้งอยู่บนพื้นฐานข้อมูลเชิงประจักษ์ เพื่อให้การพัฒนาเมืองสามารถรับมือสภาพภูมิอากาศที่เปลี่ยนแปลงได้อย่างเป็นธรรมและยั่งยืน

เอกสารอ้างอิง

Asian Development Bank. (2022). Beating the heat: Investing in pro-poor solutions for urban resilience. https://www.adb.org/publications/beating-heat-urban-resilience
Dabla-Norris, E., Nozaki, M., & Daniel, J. (2021, September). Asia’s climate emergency. Finance & Development. International Monetary Fund. https://www.imf.org/en/publications/fandd/issues/2021/09/asia-climate-emergency-role-of-fiscal-policy-imf-dabla
Das, S., Choudhury, M. R., Chatterjee, B., Das, P., Bagri, S., Paul, D., Bera, M., & Dutta, S. (2024). Unraveling the urban climate crisis: Exploring the nexus of urbanization, climate change, and their impacts on the environment and human well-being – A global perspective. AIMS Public Health, 11(3), 963–1001. https://doi.org/10.3934/publichealth.2024050
Estrada, F., Botzen, W., & Tol, R. (2017). A global economic assessment of city policies to reduce climate change impacts. Nature Climate Change, 7, 403–406. https://doi.org/10.1038/nclimate3301
Food and Hospitality Asia. (2024). A warming world: Impact of climate change on food security. https://www.foodnhotelasia.com/blog/fnb/climate-change-impact-on-food-security/
Muhammad, W., Naseem, A., Humphries, U. W., Hlaing, P. T., Shoaib, M., & Hashim, S. (2025). A comprehensive review of the impacts of climate change on agriculture in Thailand. Farming System, 3(1), 100114. https://doi.org/10.1016/j.farsys.2024.100114
Stockholm Environment Institute. (2024). Extreme heat is worse for low-income communities: A visit to Klong Toey in Bangkok. https://www.sei.org/perspectives/heat-low-income-communities-klongtoey/
Sustainable Energy for All. (2022). Latest IPCC report highlights urgent need for sustainable cooling. https://www.seforall.org/news/latest-ipcc-report-highlights-urgent-need-for-sustainable-cooling
Thailand Development Research Institute. (2025). Adapting cities to climate change. https://tdri.or.th/en/2025/01/adapting-cities-to-climate-change/
The Nation. (2025). Report links climate change to rising food prices in Southeast Asia. https://www.nationthailand.com/news/asean/40045401
United Nations Development Programme Thailand. (2024). NC 4: Global boiling and climate change: Impacting every life across Thailand. https://www.undp.org/stories/climate-impact-thailand
United Nations Environment Programme GRID-Geneva. (n.d.). Interactive country fiches: Climate change in Thailand. https://dicf.unepgrid.ch/thailand/climate-change
World Bank. (2023). Unlivable: What the urban heat island effect means for East Asia’s cities. https://www.worldbank.org/en/region/eap/publication/unlivable-what-the-urban-heat-island-effect-means-for-east-asia-s-cities
Yuan, Y., Li, X., Wang, H., Geng, X., Gu, J., Fan, Z., Wang, X., & Liao, C. (2024). Unraveling the global economic and mortality effects of rising urban heat island intensity. Sustainable Cities and Society, 116, 105902. https://doi.org/10.1016/j.scs.2024.105902